Stanislovas Žvirgždas: Pejzaż Wileńszczyzny

Patrząc na pejzaże Stanislovasa Žvirgždasa można zobaczyć inna Litwę niż ta, jaką widzi się z okna autobusu wycieczkowego lub na zdjęciach turystycznych. To, że wybiera się on na poszukiwanie swoich krajobrazów na rowerze lub łódką nie jest tego jedynym powodem. Jego pejzaże pozbawione są jakichkolwiek śladów cywilizacji - masztów, asfaltowych dróg, murowanych domów. Przypadkowa chata może znajdować się w muzeum pszczelarstwa w Parku Narodowym Auksztoty lub być drewnianą chałupką z drewnianym płotem, która w sposób naturalny stała się skansenem.

Žvirgždas ze swoimi rozległymi pejzażami jest w fotografii krajobrazu bliższy takim amerykańskim artystom jak C.E. Watkins lub A. Adams. Obaj fotografowali w tej samej dolinie Yosemite w Kalifornii przypominającej biblijne czasy stworzenia świata. Žvirgždas nawet trzymał zdjęcia Adamsa w swojej pracowni przez kilka dni, kiedy jego wystawa na Litwie została odwołana i prace wróciły do Moskwy. Niezwykła jasność obrazu i mnóstwo odcieni występujących u Adamsa wywarły niezatarte piętno na Žvirgždasie, chociaż on sam lubi inny okres biblijnego stworzenia, kiedy wszystko było zanurzone we mgle. Dalekie krajobrazy Litewskie różnią się od amerykańskich wyżyn, więc Žvirgždas w swoich panoramach wykorzystuje drzewa dla otwarcia bardziej odległych dalekich planów I widoków. (...)

Jego cierpliwość i zmysł obserwacji są zdumiewające: przez dwadzieścia lat chodził nad brzegami Wilejki, ale nadal jest zdolny do zadziwienia nieoczekiwanym podejściem lub nastrojem. Takie fotografie stanowią również podstawę Pejzaży litewskich. Musimy pamiętać, że Jan Bułhak, który przemierzał te miejsca przed drugą wojną światową proponował założenie czegoś podobnego do współczesnych Rumšiškės między Nową Wilejką a Wilnem. Twierdził, że tutaj można znaleźć Litwę w całej jej różnorodności: jej wzgórza i doliny, wiejskie zagrody, przedmieścia, lasy i wijące się rzeki. Žvirgždas dodaje kilka zdjęć zrobionych nad Niemnem, Verkiai, w Parku Narodowym Auksztoty i w Nidzie. Ci, którzy zwracają uwagę na geografię mogą poczuć się rozczarowani nie znajdując znajomego krajobrazu swojego kraju. Zawsze jednak mogą otworzyc albumy J. Polisa lub R. Paknysa. Wybór A .Kunčiusa Odległych obrazów opierał się na subtelnej skali szarych półcieni występującej w krajobrazie litewskim. Uczciwość artystyczna jest ważniejsza od ilości sfotografowanych miejsc. Žvirgždas mówi: nasz pejzaż stał się codzienną rzeczywistością a ja tęsknię za świętem". Być może cudzoziemcy rozumieją to lepiej wyróżniając fotografie Žvirgždasa licznymi nagrodami? „Oni nie mają takiej przyrody", wyjaśnia artysta, „a ponadto ich pejzaże fotograficzne są często zbyt barwne i przetworzone".

Autot Pejzaży litewskich oddaje barwy za pomocą tonów. Rosyjski pisarz i ekolog M. Priszwin powiedział kiedyś, że „idzie do lasu studiować światła i cienie" i te słowa można by odnieść do dzieła Žvirgždasa. S. Žvirgždas również lubi wczesne godziny. Mówiąc przenośnie, całe jego życie jest wędrówka ku światłu. W młodości - studia i marzenia na Uniwersytecie Wileńskim. Grupa młodych ludzi zawiesiła flagę, symbol niezależności Litwy i S. Žvirgždas musiał spędzić kilka lat w obozie w dalekiej Mordowii. Powrócił z piętnem więźnia politycznego i nawet nie mógł Myślec o studiach. Również w fotografii musiał zaczynać od najniższego poziomu, jako uczeń w studio fotograficznym. Ale nie poddał się, dużo czytał, studiował tajemnice fotografii. Nawet dzisiaj trudno jest znaleźć kogoś, kto dorównuje mu wiedzą na temat procesów fotograficznych czy techniki. Po odzyskaniu niepodległości zostały otwarte specjalne zasoby biblioteczne i archiwa i Žvirgždas zanurzył się w historii fotografii, pisał artykuły, opublikował kilka książek. Jego doskonała pamięć, zmysł obserwacji i umiejętność porównywania i analizowania różnych tajemnic fotograficznych sprawiają, że odkrywanie z nim tajemnic historii fotografii jest czystą przyjemnością!

Być może historia fotografii stanowi kontynuację jego krajobrazów: ta sama miłość do minionych dni, historii i czasy przepływającego między pniami i gałęziami drzew lub jest odtwarzany na podstawie fotografii. Dzisiaj Žvirgždas trzyma rękę na pulsie czasu pełniąc odpowiedzialne funkcje: pracuje w Związku Litewskich Artystów Fotografików, Fundacji Wsparcia Prasy, Radia i Telewizji i pełni wiele obowiązków społecznych,, których z czasem mu nie ubywa. Chociaż jest to trudno sobie wyobrazić, nadal wygląda pejzaży z okna swojego mieszkania na Antokolu: tych, który ma na wyciągnięcie reki, zaraz za Wilią i dalekich, do których dociera na rowerze (jak zalecili lekarze). (...)

„Naturalny" S. Žvirgždas wymaga całkowitej uwagi. Z adaptacji książek wycina się opisy przyrody i długie wypowiedzi, ponieważ tym, co jest potrzebne jest tylko intryga. Z pejzażami S. Žvirgždasa jest przeciwnie. Ożywiają one „widzenie" i uczucie, że można odnaleźć istotę w rzeczach, które na pierwszy rzut oka nie zawierają w sobie żadnego dramatu. Wszystko wydaje się namacalne, materialne i czasami zbyt rzeczywiste. Žvirgždas kiedyś, w czasach swojego dzieciństwa będąc nad rzeką Peršeklė w swoich rodzinnych Balbieriškach patrzył się na rybaków i spadł z mostu. Ktoś to zobaczył i wyciągnął go. Od tego czasu woda na jego fotografiach pełna jest tajemnic. Strumienie zamieniają się w wodopoje, „łzy w bożych oczach". Horyzont wygina się. A cała planeta mieści się na małym obszarze zwanym Litwą.

Skirmantas Valiulis